پژوهشکده مدیریت اطلاعات و مدارک اسلامی

برای دیدن زیررده‌ها بر روی "◄" کلیک کنید:

توضیح مفهومی

ذبح

ذَبْح: بریدن رگهای چهارگانه گردن.

به حیوان ذبح شده 'ذبیحه' و به ذبح کننده 'ذابح' گفته می‏شود. از آن در باب صید و ذباحه سخن گفته‏اند.

ذبح، یکی از راههای تذکیه حیوانات خشکی تذکیه پذیر جز شتر و ملخ است. حیوانات دریایی نیز که خون جهنده دارند جز ماهی با ذبح تذکیه می‏شوند)ر تذکیه(.

شرایط ذابح: ذابح باید مسلمان یا در حکم مسلمان باشد؛ بنابر این، ذبیحه کافر غیر کتابی)ر اهل کتاب( حلال نیست.1 در اینکه ذبیحه اهل کتاب مطلقا حرام است یا در صورت بردن نام خداوند هنگام ذبح، حلال می‏باشد، اختلاف است. مشهور قائل به قول اوّل اند.2

ایمان )دوازده امامی بودن( بنابر مشهور در ذابح شرط نیست؛ از این رو، ذبیحه تمامی فرقه‏های مسلمان، جز آنان که محکوم به کفرند، مانند ناصبی)ر ناصبی( حلال است.3

ذبیحه کودک ممیّز آشنا به چگونگی ذبح حلال است.4

از دیگر شرایط ذابح قصد تذکیه است. بنابر این، ذبیحه فرد مست، دیوانه یا کودک غیر ممیّز حلال نیست.5

آلت ذبح: آلت ذبح باید از جنس آهن برنده، مانند کارد باشد؛ بنابر این، ذبح با آلتی دیگر صحیح نیست، مگر در صورت دسترسی نداشتن به آن و بیم تلف شدن حیوان که در این صورت، ذبح با شی‏ء تیز دیگری مانند سنگ، صحیح است6 )ر آلات تذکیه(.

کیفیّت: بنابر مشهور، ذبح با بریدن تمامی رگهای چهارگانه )معروف به اوداج اربعه( یعنی مری، حلقوم و دو شاه رگ گردن که بنابر مشهور به حلقوم و بنابر قول برخی به مری احاطه دارد، محقق می‏شود و بریدن بعض رگها در صورت امکان بریدن همه آنها، کفایت نمی‏کند.7

شرایط ذبح:

1. روبه قبله بودن ذبیحه هنگام ذبح در صورت امکان.8 در اینکه همه قسمت جلوی بدن، یعنی صورت، سینه، گلو و شکم حیوان باید روبه قبله باشد یا روبه قبله بودن محلّ ذبح )گلو( کفایت می‏کند، اختلاف است.9 چنانچه از روی فراموشی یا جهل و یا ندانستن قبله، حیوان به طرف قبله ذبح نشود، اشکال ندارد.10 روبه قبله بودن ذابح شرط نیست.11

2. بردن نام خدا توسط ذابح، هنگام ذبح، مانند گفتن 'بسم اللَّه'، 'الحمد للَّه' یا 'سبحان اللَّه'. در کفایت گفتن 'اللَّه' به تنهایی اختلاف است.12

3. زنده بودن ذبیحه هنگام ذبح. در صورت مشتبه بودن حال حیوان بین مرگ و حیات، چنانچه پس از ذبح حرکتی که گویای حیات باشد - مانند برهم زدن چشمها، دست و پا زدن یا تکان دادن دم - از آن سربزند یا از بدنش خون متعارف بیرون آید و یا بنابر قولی، هر دو نشانه تحقق یابد، حکم به زنده بودن و حلّیت حیوان می‏شود.13 البته بسیاری از فقها استقرار حیات، به معنای قابلیت زنده ماندن حیوان به مدّت یک روز یا بیشتر قبل از ذبح را شرط دانسته‏اند و برخی در حکم به حلّیت ذبیحه، تکان خوردن آن پس از ذبح یا بیرون آمدن خون متعارف یا تحقق هر دو نشانه را کافی دانسته‏اند.

قائلان به استقرار حیات نیز در فرض مشتبه بودن حال حیوان، حرکت گویای حیات، یا خروج خون متعارف و یا هر دو را نشانه استقرار حیات دانسته‏اند. بنابر این، در فرض اشتباه، بدون هیچ اختلافی، حرکت یا خروج خون و یا هر دو - بنابر اختلاف اقوال - در حکم به حلّیت ذبیحه کفایت می‏کند. از این رو، برخی گفته‏اند: بین علامت یاد شده و استقرار حیات ملازمه وجود دارد و در نتیجه، اکتفا به آن مطلقا جایز است؛ زیرا شرط استقرار حیات در صورتی فایده خواهد داشت که با وجود علامت یاد شده علم به عدم استقرار حیات حاصل شود؛ در حالی که با وجود ملازمه بین آن دو، چنین چیزی امکان پذیر نیست. در نتیجه، ثمره‏ای بر این شرط مترتّب نخواهد بود.14

4. ذبح کردن حیوان از طرف گلو و نه پشت سر، بنابر قول گروهی از فقها.15 در مقابل، گروهی دیگر، ذبح از قفا را نیز در صورتی که حیوان قبل از بریدن اوداج اربعه‏اش و بعد از آن زنده باشد، صحیح دانسته‏اند؛ البته با اختلاف در لزوم حیات مستقر یا کفایت صرف حیات، هرچند غیر مستقر، چنان که گذشت.16

5 . بنابر مشهور پی در پی بریدن اوداج اربعه، به گونه‏ای که همه رگهای چهارگانه قبل از جان دادن حیوان بریده شوند.17

در اینکه جدا کردن سر حیوان قبل از جان دادن حرام است یا مکروه، اختلاف است؛ چنان که بنابر قول به حرمت، در اینکه گوشت ذبیحه نیز حرام می‏شود یا نه، اختلاف است. بسیاری قائل به عدم حرمت آن هستند.18

بنابر قول مشهور، کندن پوست ذبیحه یا جدا کردن عضوی از آن قبل از سرد شدن مکروه است. برخی، آن را حرام و موجب حرمت گوشت ذبیحه دانسته‏اند.19

مستحبات: بستن دو دست و یک پا و باز گذاشتن پای دیگر در ذبح گوسفند و بستن هر چهار دست و پا و رها کردن دم در ذبح گاو؛ رها کردن مرغ پس از سر بریدن؛ تیز کردن آلت ذبح و سریع بریدن رگها؛ عرضه آب بر حیوان قبل از ذبح؛ رو به قبله بودن ذابح هنگام ذبح و بردن و خواباندن حیوان برای ذبح به ملایمت و نرمی.20

مکروهات: فروبردن آلت ذبح در زیر حلقوم و کشاندن آن به سمت جلو، برخی آن را حرام دانسته‏اند؛21 ذبح کردن حیوان در منظر دیگر حیوانات؛22 ذبح کردن در شب،23 و پیش از زوال روز جمعه؛24 کشتن حیوان دست پرورده25 و بریدن نخاع پیش از جان دادن حیوان، برخی آن را حرام دانسته‏اند.26

)ر حیوان( )ر خوردنی(

1. جواهر الکلام 87 - 80 .2 = 80 - 79 /36 ؛ فقه الصادق 3 = 10 /24. جواهر الکلام 5 = 90 .4 = 95 - 93 /36 . مسالک الافهام 466 /11 ؛ جواهر الکلام 97 /36 ؛ منهاج الصالحین )خویی( 6 = 335 /2 . جواهر الکلام 9 = 111 - 110 . 8 = 105 .7 = 100 - 99 /36. مسالک الافهام 476 /11 ؛ مجمع الفائدة 114 /11 ؛ کشف اللثام 228 /9 ؛ مستند الشیعة 10 = 411 /15 و 11. جواهر الکلام 12 = 112 - 111 /36. مسالک الافهام 478 - 477 /11 ؛ جواهر الکلام 13 = 113 /36. جواهر الکلام 153 - 141 /36 ؛ تحریر الوسیلة 150 - 149 /2 ؛ مهذّب الاحکام 14 = 77 - 73 /23. جواهر الکلام 15 = 148 - 141 /36. وسیلة النجاة/ 606 ؛ منهاج الصالحین )سیدمحسن حکیم( 361 /2 ؛ منهاج الصالحین )خویی( 339 /2 ؛ تحریر الوسیلة 16 = 147 /2. المبسوط 390 /1 ؛ قواعد الاحکام 323 /3 ؛ مجمع الفائدة 100 /11 ؛ جواهر الکلام 141 /36 ؛ منهاج الصالحین )سیستانی( 17 = 280 /3. مهذّب الاحکام 18 = 68 /23. جواهر الکلام 136 - 135 .26 = 138 .25 = 135 .24 = 134 .23 = 137 .22 = 137 - 136 .21 = 134 - 131 .20 = 125 - 123 .19 = 123 - 120 /36.

منابع

  1. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) جلد 3 : صفحه 701

اصطلاح‌نامه

مترادفات

از واژه «ذبح» بجای واژه‌های زیر استفاده کنید:

تذکیه به ذبح، ذباحه، ذبح حیوان

اعم

تذکیه حیوان ( فقه )

اخص

ذبح اشتراکی، ذبح اکراهی، ذبح با شوک برقی، ذبح با فشار آلت، ذبح جاهل به قبله، ذبح حیوان در جهاد، ذبح حیوان غصبی، ذبح حیوان غنیمتی، ذبح حیوان موطوئه، ذبح صید حرم در حل، ذبح غیر معتقد به تسمیه، ذبح نزد حیوان، ذبح واحد با تعدد مذبوح، ذبح یا نحر در عید، قربانی ( عمل )
به لحاظ آلت ذبح:
ذبح با آلت غصبی، ذبح با دستگاه، ذبح با غیر فلز، ذبح با فلزات
به لحاظ اختیار:
ذبح اختیاری، ذبح اضطراری
به لحاظ حکم تکلیفی:
ذبح حرام، ذبح مکروه
به لحاظ ذابح:
ذبح اخته، ذبح جنب، ذبح حایض، ذبح خنثی، ذبح زن، ذبح غیر مختون، ذبح کودک، ذبح مقطوع الذکر، ذبح نابینا، ذبح ولدالزنا
به لحاظ شرایط:
ذبح با استقبال، ذبح با تسمیه
به لحاظ عدم رعایت شرایط:
ذبح بدون نیت، ذبح بعد مرگ، ذبح کافر
به لحاظ محل ذبح:
ذبح از جلو، ذبح از قفا
به لحاظ مذبوح:
ذبح مشرف به مرگ، ذبح مشکوک الحیات
به لحاظ مکان:
ذبح در حرم، ذبح در مکان غصبی
به لحاظ نوع مذبوح:
ذبح پرنده، ذبح شتر، ذبح غیر شتر

وابسته

آب دادن مذبوح، آداب ذبح، آلات ذبح، احکام ذبح، ارکان ذبح، استقبال ذبیحه، استناد مرگ به ذبح، بستن حیوان، ترک استقبال در ذبح، تسریع در ذبح، تقارن تسمیه و ذبح، تَقَلُّص، حرکت بعد از ذبح، حیوان ( فقه )، ذبح مال غیر، ذبیحه، سهولت در ذبح، شرایط ذبح، قصابی، قطع سر ذبیحه هنگام ذبح، گوشت وارداتی، محل ذبح، مستحبات ذبح، مکروهات ذبح، نحر، نذر ذبح، وکالت در ذبح

نمایه‌های موضوعی

جستجوی محتوای اطلاعاتی منابع به منظور دستیابی کاربران به موضوع مورد نظر از بین سایر موضوعات، از طریق واژگان کنترل شده(اصطلاح‌نامه).

برای دسترسی به نمایه‌های شامل واژه ذبح به زیرصفحه ذبح/نمایه‌های موضوعی مراجعه کنید.

منابع

  • الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة جلد 7 : صفحه 207، 216
  • الموسوعة الفقهیة (الکویتیة) جلد 21 : صفحه 177
  • بحوث فی علم الاصول جلد 5 : صفحه 110
  • تحریرالوسیله جلد 2 : صفحه 146، 150
  • جواهرالکلام فی شرح الشرایع الاسلام جلد 21 : صفحه 83
  • جواهرالکلام فی شرح الشرایع الاسلام جلد 36 : صفحه 7، 53، 79، 116
  • ریاض المسائل جلد 8 : صفحه 181
  • سلسلة الینابیع الفقهیة جلد 21 : صفحه 21، 73، 74، 98، 153، 154، 245
  • سلسلة الینابیع الفقهیة جلد 34 : صفحه 335
  • سلسلة الینابیع الفقهیة جلد 36-2 : صفحه 14، 28، 31، 76، 111، 123، 144
  • فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) جلد 3 : صفحه 701
  • فرهنگ معارف اسلامی جلد 2 : صفحه 425
  • مجله فقه اهل بیت : صفحه 45
  • مجمع الفائدة و البرهان جلد 11 : صفحه 69، 119، 123
  • مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة جلد 6 : صفحه 370
  • مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام جلد 11 : صفحه 405
  • مهذب الاحکام جلد 15 : صفحه 129
  • مهذب الاحکام جلد 23 : صفحه 55، 82، 84