پژوهشکده مدیریت اطلاعات و مدارک اسلامی

برای دیدن زیررده‌ها بر روی "◄" کلیک کنید:

توضیح مفهومی

رضاع‏

رِضاع شیر خوردن از پستان.

از آن در بابهای طهارت، صوم، تجارت، نکاح، عتق، شهادات، حدود و دیات سخن گفته‏‌اند.

حکم: شیر دادن مادر به کودک مستحب است؛ چه آنکه مناسب‏ترین غذا برای کودک شیر مادر است. 1 امّا واجب نیست؛ از این رو، مادر میتواند در ازای شیر دادن، از پدر مطالبه اجرت کند. بر پدر نیز واجب است با داشتن تمکّن مالی اجرت آن را بپردازد، مگر آنکه کودک مالی داشته باشد، که در این صورت، بر پدر پرداخت اجرت از مال خود واجب نخواهد بود. برخی در این صورت نیز پرداخت اجرت را بر پدر واجب دانسته‏‌اند. 2

در اینکه دادن آغوز (نخستین شیر) به نوزاد بر مادر واجب است یا نه، و بر فرض وجوب، دریافت اجرت در برابر آن جایز است یا نه، اختلاف است. 3

البته بنابر گفته برخی، عدم وجوب شیر دادن بر مادر و جواز مطالبه اجرت در صورتی است که پدر، موجود و از نظر مالی متمکّن باشد یا آنکه کودک، مالی داشته باشد و شیر دهنده دیگری نیز باشد، وگرنه در صورتی که مرضعه دیگری نباشد یا باشد، لیکن امکان پرداخت اجرت به وی نباشد، کودک نیز مالی نداشته باشد، شیر دادن بر مادر بدون اجرت واجب خواهد بود. 4

برخی گفته‏‌اند: وجوب شیر دادن مادر به کودک، موجب عدم استحقاق وی نسبت به اجرت نمیشود؛ چنان که در صورت عدم تمکّن مالی پدر و ناداری کودک، شیر دادن بر مادر واجب نیست؛ بلکه آنچه بر او واجب است انفاق بر کودک است، هرچند با اجیر کردن مرضعه دیگری. 5

مادر در شیر دادن به فرزند خود بر دیگران اولویت دارد؛ از این رو اگر مادر بخواهد کودک را مجانی یا با همان مزدی که دیگران میگیرند، شیر دهد، پدر نمیتواند مانع شود و کودک را از او بگیرد. البته اگر دایه‏ای حاضر شود کودک را مجانی شیر دهد و مادر، تنها در



107

مقابل دریافت اجرت حاضر به شیر دادن باشد، حقّ او ساقط میگردد و پدر میتواند کودک را به دایه بدهد 6 (---> دایه) .

مستحب است شیر از هر دو پستان به کودک داده شود. 7

مدت رضاع: مدت کامل رضاع دو سال قمری است و تا 21 ماهگی نیز جایز است؛ لیکن کمتر از آن بدون ضرورت جایز نیست. هرچند از برخی قول به جواز آن نقل شده است. شیر دادن بیش از دو سال تا یکی دو ماه بنابر قول مشهور جایز است. 8

شیر دادن به غیر فرزند: شیر دادن به کودک دیگری با شرایطی موجب محرمیّت میگردد. این شرایط عبارتند از:

1. شیر، حاصل ازدواج صحیح باشد. شیر حاصل از راه نا مشروع موجب محرمیّت نمیگردد. 9

2. سن کودک زیر دو سال قمری باشد. شیر دادن پس از دوسالگی موجب محرمیّت نیست. در اینکه این شرط در فرزند مرضعه نیز معتبر است یا نه، اختلاف است. بنابر اعتبار، چنانچه فرزند مرضعه دو سالش تمام شده باشد، شیر دادن به کودکی دیگر موجب محرمیت نمیشود. 10

3. صاحب شیر یکی باشد. بنابر این، اگر کودک مقدار شیر لازم در حصول محرمیت را از پستان دو زن که شوهرشان متفاوت است بخورد، محرمیت حاصل نمیشود. 11

4. کودک به مقدار لازم شیر بخورد. بنابر این، صرف شیر خوردن کودک از پستان زن برای حصول محرمیت کافی نیست. در مقدار لازم برای محرمیت اختلاف است. بنابر مشهور، محرمیت با تحقق یکی از تقدیرهای سه گانه اثر، زمان و عدد حاصل میشود.

مراد از اثر آن است که کودک به اندازه‏ای شیر بخورد که بر اثر آن در بدنش گوشت بروید واستخوانهایش محکم گردد. در اینکه در حصول محرمیت، تحقق هردو (روییدن گوشت ومحکم شدن استخوانها) معتبر است یا تحقق یکی کفایت میکند، اختلاف است. در هر صورت تحقق اثر باید معلول شیردادن به تنهایی باشد، به گونه‏ای که به آن منتسب گردد.



108

مراد از زمان، شیر خوردن به مدت یک شبانه روز و مراد از عدد، پانزده بار شیر خوردن است. برخی، ده بار را نیز کافی دانسته‏‌اند. 12

بنابر قول مشهور شرط حصول محرمیت به هریک از تقدیرهای سه گانه، آن است که کودک از پستان شیر بخورد نه آنکه شیر را به حلق او بریزند؛ 13 چنان که شرط حصول محرمیت به عدد آن است که کودک در هر بار به طور کامل و نیز پی درپی شیر بخورد. 14 ملاک درکامل بودن شیرخوردن، عرف است. برخی گفته‏‌اند: ملاک آن، سیرشدن کودک درهربار و رها کردن پستان از روی سیری است. 15

مراد از پی در پی بودن رضاع آن است که کودک در اثنای عدد از زنی دیگر شیر نخورد. بنابر این اگر بعض عدد را از زنی و بعض آن را از زنی دیگر شیر بخورد، محرمیت حاصل نمیشود؛ هرچند صاحب هر دو شیر یک مرد باشد و زن اول پس از فاصله زن دوم، عدد را کامل کند. 16

در تقدیر به اثر، نه کامل شیر خوردن در هر بار شرط است و نه پی در پی خوردن آن. برخی، در تقدیر به زمان، آن دو را شرط دانسته‏‌اند. 17

شیر خوردن از پستان زن مرده موجب حصول محرمیت نیست. 18

اثبات رضاع: رضاع به شهادت دو مرد عادل و نیز بنابر قول مشهور، چهار زن یا یک مرد و دو زن عادل ثابت میشود. شهادت یک زن و حتّی دو زن عادل بنابر قول مشهور کفایت نمیکند. 19

احکام: رضاع با شرایط یاد شده موجب انتشار محرمیّت از شیر دهنده و صاحب شیر به شیرخوار و نسل وی و بالعکس، از کودک به آن دو و حرمت ازدواج آنان با یکدیگر میگردد. در نتیجه، کودک و فرزندان او، فرزندان آن دو به شمار رفته، شیر دهنده، مادر و صاحب شیر، پدر شیرخوار و نیاکان آن دو، اجداد او و فرزندان هر یک از آن دو، برادران و خواهران کودک و برادر و خواهر ایشان، خاله و دایی، عمه و عموی شیرخوار محسوب میگردند. 20



109

در حرمت فرزندان صاحب شیر بر شیرخوار، فرقی بین فرزندان نسبی و رضاعی او نیست؛ لیکن نسبت به مرضعه، تنها اولاد نسبی وی بر کودک حرام میشوند و اولاد رضاعی او از صاحب شیری دیگر، بر کودک حرام نمیشوند. از برخی، قول به حرمت نقل شده است. 21

بنابر قول مشهور، پدر نسبی کودک نمیتواند با فرزندان نسبی و رضاعیِ پدر رضاعی طفل و نیز با اولاد نسبی شیر دهنده ازدواج کند. در اینکه ازدواج سایر اولاد پدر نسبی کودک که از زنی دیگر شیر خورده‏‌اند با اولاد صاحب شیر و نیز اولاد مرضعه، جایز و صحیح است یا نه، اختلاف است. اکثر فقها قائل به قول نخست‏اند. 22

بنابر قول مشهور، انتشار حرمت به سبب رضاع تنها در عناوین نسبی زیر است: مادر، دختر، خواهر، عمّه، خاله، دختر برادر و دختر خواهر. در صورت عدم حصول یکی از عناوین هفت گانه با رضاع، و حصول عنوانی خاص که در نسب ملازم و متحد با یکی از عناوین هفت گانه یاد شده باشد نه در رضاع، حرمت تحقق نمییابد، مانند عنوان مادر نوه انسان که در نسبی، ازدواج با او حرام است؛ زیرا وی یا دختر انسان است و یا همسر پسر (عروس) او، که هر دو عنوان بر انسان حرام‏اند؛ لیکن عنوان یاد شده در رضاعی موجب حرمت نمیشود. بنابراین ازدواج مرد با زنی که نوه او را شیر داده حرام نیست 23 (---> عموم منزلت) .

رضاع در ابتدا از موانع ازدواج، و پس از ازدواج موجب بطلان آن است؛ از این رو، کسی که با دختر شیر خواری ازدواج کرده، در صورتی که خواهر یا همسر دیگر یا جدّه یا مادر یا همسر پدر و یا همسر برادرش او را شیر دهد، عقد نکاح باطل میشود. 24

دیگر احکام: چیزی که به بول پسر بچه شیرخواری که هنوز غذا خور نگشته، نجس شده، بنابر مشهور با یک بار آب ریختن روی آن پاک میشود. 25

بر زن شیرده درصورتی که روزه گرفتن برای خود او یا فرزندش بر اثر کم شیری، زیان داشته باشد، روزه واجب نیست؛



110

لیکن در فرض دوم (ضرر داشتن برای کودک) باید برای هر روز یک مدّ (---> مدّ) طعام به عنوان فدیه بدهد. در فرض نخست (ضرر داشتن برای خودش) بنابر مشهور فدیه واجب نیست. 26

اقامه حدّ بر زن شیرده و استیفای قصاص از او به تأخیر انداخته میشود، مگر آنکه برای شیر دادن کودک دایه‏ای پیدا شود. 27

بنابر تصریح برخی، چنانچه بر اثر جنایت بر زنی، قوّه شیر دهی وی از بین برود و شیر او قطع شود، ارش (---> ارش) ثابت میگردد. 28 برخی نیز در صورت از بین رفتن همیشگی آن، دیه را ثابت دانسته‏‌اند. 29

(---> شیر)


1. جواهر الکلام 31/ 283

2. 272- 274

3. 273

4. مسالک الأفهام 8/ 412؛ ریاض المسائل 10/ 515

5. جواهر الکلام 31/ 272- 273

6. 280- 281

7. 283

8. 276- 279

9. 29/ 264

10. 296- 297

11. 301

12. 269- 286

13. 294

14. 288

15. 290

16. 291

17. 288- 289

18. 295

19. 344- 346

20. 309

21. 314

22. کشف الرموز 2/ 126- 127؛ جواهرالکلام 29/ 314- 316

23. مهذب الأحکام 25/ 45- 46

24. جواهر الکلام 29/ 324

25. 6/ 160 و 167

26. 17/ 151- 152؛ توضیح المسائل مراجع 1/ 958 م 1729

27. جواهر الکلام 41/ 337

28. 43/ 263 و 313

29. مهذب الأحکام 29/ 282.

منابع

  1. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) جلد 4 : صفحه 106

اصطلاح‌نامه

اعم

رضاع (عام)، محرمات سببی نکاح

اخص

رضاع نوبتی از چند زن، رضاع نوه از جده
به لحاظ سبب حرمت:
رضاع غیر محرم، رضاع محرم
به لحاظ سن شیرخوار:
رضاع بعد فطام، رضاع در اثنای دو سالگی ( فقه )
به لحاظ شیر خوار:
رضاع به برادر زوج، رضاع به خواهر شوهر، رضاع زوجه صغیره از کبیره، رضاع نوه متزوج
به لحاظ شیر دهنده:
رضاع از احمق، رضاع از زیبا، رضاع از عاقل، رضاع از عفیفه، رضاع از عمشا، رضاع از کافر، رضاع از کنیز، رضاع از مسلمان، رضاع از میت
به لحاظ فحل:
رضاع با اتحاد فحل، رضاع با تعدد فحل، رضاع بعد از مرگ زوج
به لحاظ کمیت:
رضاع پانزده مرتبه، رضاع ده مرتبه، رضاع کامل، رضاع یک شبانه روز
به لحاظ منشأ شیر:
رضاع از آمیزش به شبهه، رضاع از آمیزش شرعی، رضاع از زنا، رضاع از غیر آمیزش، رضاع از ولادت

وابسته

آیه رضاع ( فقه )، اثبات رضاع، اجبار بر رضاع، اجرت رضاع، احکام رضاع، اذن زوج در رضاع، ارکان رضاع، انتشار حرمت به رضاع، انفراد در رضاع، بطلان نکاح، بینه رضاع، تعیین محل ارضاع، توالی رضعات، ثبوت رضاع، دایگی، ریختن شیر در حلق کودک، شرایط رضاع ( فقه )، شک در رضاع، شهادت به رضاع، شهادت زن به رضاع، شهادت ناشنوا به رضاع، شهادت و قسم به رضاع، شیر رضاع، شیرخوار، طلاق خلع بر حق، عدد رضاع، فحل رضاع، فرزند رضاعی، فصال، قرابت رضاعی ( فقه )، محارم رضاعی ( فقه )، مدت رضاع، مستحبات رضاع، مکروهات رضاع، وکالت در رضاع

نمایه‌های موضوعی

جستجوی محتوای اطلاعاتی منابع به منظور دستیابی کاربران به موضوع مورد نظر از بین سایر موضوعات، از طریق واژگان کنترل شده(اصطلاح‌نامه).

برای دسترسی به نمایه‌های شامل واژه رضاع (خاص ) به زیرصفحه رضاع (خاص )/نمایه‌های موضوعی مراجعه کنید.

منابع

  • الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة جلد 23 : صفحه 307، 381
  • الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة جلد 3 : صفحه 144
  • الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة جلد 5 : صفحه 154، 166
  • القواعد الفقهیة جلد 4 : صفحه 310، 351
  • المبسوط فی فقه الامامیة جلد 8 : صفحه 172
  • المختصرالنافع فی فقه الامامیه : صفحه 174
  • الموسوعه الفقهیه المیسره جلد 2 : صفحه 178
  • النضید فی شرح روضة الشهید جلد 9 : صفحه 343
  • ایضاح الفوائد فی شرح اشکالات القواعد جلد 3 : صفحه 43، 51، 262
  • ایضاح الفوائد فی شرح اشکالات القواعد جلد 4 : صفحه 435، 436
  • تبصرة المتعلمین : صفحه 178، 180
  • تحریرالمجله جلد 2-3 : صفحه 2، 15، 18
  • تحریرالوسیله جلد 2 : صفحه 262، 265
  • ترجمه شرایع الاسلام جلد 1-2 : صفحه 465، 467
  • ترمینولوژی حقوق : صفحه 336
  • جامع المدارک فی شرح المختصرالنافع جلد 4 : صفحه 49، 177، 196
  • جامع المقاصد فی شرح القواعد جلد 12 : صفحه 196، 208، 224، 232
  • جواهرالکلام فی شرح الشرایع الاسلام جلد 29 : صفحه 237، 269، 309، 324
  • جواهرالکلام فی شرح الشرایع الاسلام جلد 41 : صفحه 172
  • ریاض المسائل جلد 6 : صفحه 425
  • ریاض المسائل جلد 7 : صفحه 244
  • سلسلة الینابیع الفقهیة جلد 11 : صفحه 386
  • سلسلة الینابیع الفقهیة جلد 19 : صفحه (531-532)
  • شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام جلد 2 : صفحه 282، 284، 285، 345
  • شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام جلد 4 : صفحه 137
  • فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) جلد 4 : صفحه 106
  • فرهنگ معارف اسلامی جلد 1 : صفحه 167
  • فرهنگ معارف اسلامی جلد 2 : صفحه 455
  • فقه الامام جعفرالصادق جلد 5 : صفحه 219، 221، 302
  • فوائد الاصول جلد 1 : صفحه 85
  • قواعدالاحکام جلد 3 : صفحه 20، 24، 101
  • کتاب السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی جلد 2 : صفحه (552-551)، 652
  • کشف الرموز فی شرح المختصر النافع جلد 2 : صفحه 121
  • کشف اللثام (ط.ج) جلد 7 : صفحه 144، 148
  • مبانی تکملة المنهاج جلد 1 : صفحه 111
  • محاضرات فی اصول الفقه جلد 1 : صفحه 219
  • مختصرنافع : صفحه 247
  • مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام جلد 7 : صفحه 207، 242، 246، 257
  • مهذب الاحکام جلد 25 : صفحه 38
  • نهایة الافکار جلد 4 جزء -1 : صفحه 183
  • نهایة الافکار جلد 4-1 : صفحه 183