پژوهشکده مدیریت اطلاعات و مدارک اسلامی

توضیح مفهومی

سد ذرایع : جلوگیری از فعل مفسده آور

' سد ' یعنی بستن و جلوگیری کردن، و ' ذرایع ' جمع ' ذریعة ' و به معنای وسیله است. و در اصطلاح، به معنای جلوگیری کردن از هر کاری است که به حسب عادت منجر به مفسده‌ای می‌گردد.

بسیاری از علمای اهل سنت معتقدند هر عملی که به حسب عادت سرانجام به مفسده‌ای منتهی گردد، به استناد اصل ' سد ذرایع ' باید ممنوع اعلام گردد؛ یعنی هر عملی که وسیله حرام گردد باید ممنوع شود.

' حنابله ' به استناد این اصل، ورود زنان را به گورستان حرام می‌دانند، زیرا معتقدند این امر معمولاً با سوگواری همراه است و عادتاً موجب برهنه شدن سر و روی آنان جلوی دیدگان اجنبی می‌گردد و مفسده دارد، پس باید از ابتدا راه آن بسته شود.

نکته اول:

فقهای امامی در مباحث اصولی و در ضمن بحث ' مقدمه واجب ' بحث مقدمات حرام را مطرح نموده و با تفکیک اقسام و صورت‌های مختلف آن، به اظهار نظر پرداخته‌اند که با آن چه علمای اهل سنت با عنوان ' سد ذرایع ' در نظر می‌گیرند، بی شباهت نیست.

بیشتر آنان اعتقاد دارند حکم کردن به وجوب یا حرمت مقدمه، تبعی است و ثواب و یا عقاب مستقل بر آن مترتب نمی‌گردد؛ یعنی در مثال بالا، نمایاندن بدن به نامحرم یک عمل حرام به حساب می‌آید و صرفاً بر این عمل مجازات اخروی مترتب است و بر مقدمه آن ـ رفتن به گورستان ـ جدای از ذی المقدمه، عقاب دیگری بار نمی‌گردد؛ در حالی که علمای عامه به استناد ' سد ذرایع ' برای مقدمات حرام، حرمت نفسی قائل شده‌اند.

نکته دوم:

سیر تاریخی ' سد ذرایع ' مانند ' مصالح مرسله ' به نیمه قرن دوم هجری بر می‌گردد و اصولی‌ها معتقدند نخستین کسی که آن را به عنوان منبع شناخت احکام معرفی کرد ' مالک بن انس ' ـ پیشوای مذهب مالکی ـ بود و پس از وی این اعتقاد به عنوان منبع اجتهاد گسترش یافت.

منابع

  1. مباحثی از اصول فقه جلد 2 : صفحه 188
  2. الجامع لمسائل اصول الفقه : صفحه 391
  3. فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول : صفحه 213
  4. اصول الفقه جلد 2 : صفحه 186
  5. انوار الاصول جلد 2 : صفحه 541
  6. شرح اصول فقه جلد 3 : صفحه 396
  7. منابع اجتهاد (ازدیدگاه مذاهب اسلامی) : صفحه (372-373)
  8. فرهنگ نامه اصول فقه

اصطلاح‌نامه

مترادفات

از واژه «سد ذرایع» بجای واژه‌های زیر استفاده کنید:

قاعده سد ذرایع

اعم

ذرایع

وابسته

حجیت سد ذرایع، فتح ذرایع، مقدمه حرام

نمایه‌های موضوعی

جستجوی محتوای اطلاعاتی منابع به منظور دستیابی کاربران به موضوع مورد نظر از بین سایر موضوعات، از طریق واژگان کنترل شده(اصطلاح‌نامه).

برای دسترسی به نمایه‌های شامل واژه سد ذرایع به زیرصفحه سد ذرایع/نمایه‌های موضوعی مراجعه کنید.

منابع

  • اصول الفقه الاسلامی جلد 2 : صفحه 873
  • اصول الفقه جلد 2 : صفحه 186
  • الاصول العامة للفقه المقارن : صفحه 407
  • الجامع لمسائل اصول الفقه : صفحه 391
  • المدخل الی التشریع الاسلامی : صفحه 214
  • الوجیزفی اصول الفقه : صفحه 108
  • انوار الاصول جلد 2 : صفحه 541، 542، 543
  • شرح اصول فقه جلد 3 : صفحه 396
  • فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول : صفحه 213
  • مباحثی از اصول فقه جلد 2 : صفحه 188
  • مبانی استنباط حقوق اسلامی یا اصول فقه : صفحه 249
  • منابع اجتهاد (ازدیدگاه مذاهب اسلامی) : صفحه (372-373)